Gıda Etiketi Nasıl Okunur? İçindekiler, Besin Değerleri ve Tarih Farkları

Paketli gıdaların üzerindeki etiketler, ürünün içinde ne olduğunu anlatan en güvenilir bilgi kaynağıdır. Ancak küçük puntolar, teknik terimler ve farklı porsiyon hesapları nedeniyle çoğu kişi etiketi okumadan alışveriş yapar. Bu rehberde bir gıda etiketinin bölümlerini ve ürünleri karşılaştırırken nelere bakmak gerektiğini adım adım anlatıyoruz.

Etikette zorunlu olarak bulunan bilgiler

Türk Gıda Kodeksi, paketli gıdaların etiketinde bazı bilgilerin bulunmasını zorunlu tutar. Bunların başlıcaları şunlardır:

• Ürünün adı,
• İçindekiler listesi,
• Alerjen maddeler,
• Net miktar,
• Son tüketim veya tavsiye edilen tüketim tarihi,
• Özel saklama ve kullanım koşulları,
• Üretici veya ithalatçı firmanın bilgileri,
• Besin öğesi (beslenme) bildirimi.

İçindekiler listesi: Sıralama önemlidir

İçindekiler listesinde bileşenler, ürüne katılan miktarlarına göre azalan sırayla yazılır. Yani listenin başındaki bileşen üründe en çok bulunandır. Örneğin bir kahvaltılık gevrekte şeker listenin ilk sıralarındaysa, ürünün önemli bir kısmının şekerden oluştuğu anlaşılır.

Evde İlk Yardım Çantasında Neler Olmalı? Hazırlama ve Kontrol Rehberi

×

Dikkat edilmesi gereken bir nokta, şekerin farklı adlarla listede birden fazla kez yer alabilmesidir: glikoz şurubu, fruktoz, dekstroz, invert şeker, bal, pekmez gibi. Bu bileşenler ayrı ayrı yazıldığında her biri listede daha aşağıda görünebilir, ancak toplamları yüksek olabilir.

Katkı maddeleri ve E kodları

Katkı maddeleri, işlevlerinin adıyla birlikte (örneğin “koruyucu”, “renklendirici”, “emülgatör”) ya isimleriyle ya da E kodlarıyla belirtilir. E kodu, maddenin değerlendirilmiş ve belirli kullanım koşullarında izin verilmiş olduğunu gösterir; tek başına zararlı olduğu anlamına gelmez. Belirli katkı maddelerine hassasiyeti olan kişiler için bu bilgi ürün seçiminde yol göstericidir.

Alerjen uyarıları

Gluten içeren tahıllar, süt, yumurta, yer fıstığı, sert kabuklu meyveler, soya, balık, kabuklu deniz ürünleri, susam ve hardal gibi yaygın alerjenler, içindekiler listesinde farklı yazı tipi, kalın yazı veya renk ile vurgulanır. “Eser miktarda … içerebilir” ifadesi ise ürünün aynı tesiste bu alerjenlerle çapraz bulaşma riski taşıdığını belirtir. Gıda alerjisi olan kişilerin bu ifadeleri dikkatle okuması gerekir.

Besin değerleri tablosu nasıl okunur?

100 gram ve porsiyon

Beslenme bildirimi genellikle 100 gram veya 100 mililitre başına verilir. Bazı ürünlerde ayrıca porsiyon başına değerler de yer alır. Farklı markaları karşılaştırırken her zaman 100 gram değerlerini kullanın; çünkü porsiyon büyüklükleri markadan markaya değişir ve karşılaştırmayı yanıltıcı hale getirebilir.

Tablodaki başlıca kalemler

• Enerji (kJ / kcal): Ürünün sağladığı enerji miktarı.
• Yağ ve doymuş yağ: Toplam yağın ne kadarının doymuş yağ olduğu ayrıca gösterilir.
• Karbonhidrat ve şekerler: “Şekerler” satırı, hem ürüne eklenen hem de doğal olarak bulunan şekerleri kapsar.
• Lif: Tam tahıllı ürünlerde daha yüksektir.
• Protein.
• Tuz: Hazır çorba, cips, işlenmiş et ürünleri ve peynirlerde yüksek olabilir.

Referans alım yüzdesi

Bazı etiketlerde değerlerin yanında “%RA” veya “referans alım yüzdesi” bulunur. Bu oran, ortalama bir yetişkinin günlük referans değerinin ne kadarının bir porsiyonla karşılandığını gösterir. Kişisel ihtiyaçlar yaş, cinsiyet ve fiziksel aktiviteye göre farklılık gösterdiği için bu değerler genel bir fikir verir.

Son tüketim tarihi ile tavsiye edilen tüketim tarihi farkı

Bu iki ifade sık karıştırılır ama anlamları farklıdır:

• Son Tüketim Tarihi (STT): Mikrobiyolojik açıdan çabuk bozulabilen ürünlerde (süt, et, taze peynir gibi) kullanılır. Bu tarihten sonra ürün tüketilmemelidir.
• Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT): Ürünün uygun koşullarda saklandığında kalite özelliklerini koruduğu tarihtir. Makarna, bakliyat, konserve gibi ürünlerde görülür. Bu tarihten sonra ürünün tadı veya dokusu değişebilir; ancak ambalajı bozulmamış ve uygun saklanmışsa her zaman güvenliğini yitirdiği anlamına gelmez.

Bu farkı bilmek, hem sağlığı korumaya hem de gereksiz gıda israfını önlemeye yardımcı olur. Şüpheli bir koku, görüntü veya şişmiş ambalaj durumunda tarihten bağımsız olarak ürün tüketilmemelidir.

Ambalaj üzerindeki iddialar

“Az yağlı”, “şeker ilavesiz”, “lif kaynağı” gibi ifadeler mevzuatta tanımlanmış koşulları taşımalıdır. Yine de bu iddialar ürünün bütününü anlatmaz. Örneğin “şeker ilavesiz” bir ürün doğal şeker açısından zengin olabilir, “az yağlı” bir ürün ise yüksek miktarda şeker içerebilir. İddiaya değil, besin değerleri tablosuna bakmak daha doğru bilgi verir.

Markette hızlı karşılaştırma için 4 adım

1. İçindekiler listesinin ilk üç bileşenine bakın.
2. 100 gram başına şeker, tuz ve doymuş yağ değerlerini karşılaştırın.
3. Alerjen uyarılarını kontrol edin.
4. Tarih türünü (STT mi TETT mi) ve saklama koşullarını okuyun.

Sık sorulan sorular

Açık satılan ürünlerde etiket bilgisi nasıl öğrenilir?

Ambalajsız satılan ürünlerde de alerjen gibi bazı bilgilerin tüketiciye sunulması gerekir. Tezgâhtaki bilgilendirme kartlarına bakabilir veya satış görevlisinden bilgi isteyebilirsiniz.

Glütensiz ibaresi ne anlama gelir?

Glütensiz ibaresi, ürünün mevzuatta belirlenen düşük glüten sınırının altında olduğunu gösterir. Çölyak hastalığı olan kişilerin, ürün seçiminde bu ibareye ve çapraz bulaşma uyarılarına dikkat etmesi önemlidir.

Tarihi geçmiş ürünü satın aldım, ne yapmalıyım?

Son tüketim tarihi geçmiş ürünlerin satışa sunulması uygun değildir. Ürünü tüketmeden fişiyle birlikte satış noktasına iade edebilir, sorun çözülmezse Tarım ve Orman Bakanlığı’nın gıda şikâyet hattına başvurabilirsiniz.

Sonuç

Gıda etiketini okumak, birkaç saniyelik bir alışkanlıkla daha bilinçli seçim yapmayı sağlar. İçindekiler sırası, 100 gram başına besin değerleri, alerjen bilgisi ve tarih türü, ürünleri karşılaştırırken bakılması gereken temel noktalardır.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili sorularınız için bir hekime danışınız.

İlgili rehberler

• Tüketici hakları
• Uyku hijyeni nedir?